کنکاشی در فساد بشری،همچون پزشکی در سالن تشریح
امیل زولا، پایهگذار ناتورالیسم. ادیبی که آناتول فرانس او را جلوهای از وجدان بشریت توصیف کرد، و مخالفانش او را مبلغ اصلی ماتریالیسم و خدانشناسی فرانسوی و عرضهکنندهی عجایب هرزهنگارانه ، یا با القابی چون میکلآنژ گندابها و در کسوت دجال از او نام بردند. نویسندهی مقالهی جنجالی من متهم میکنم، خالق شخصیتهایی چنان زنده، که طبایع مختلف خیر و شر انسانی را نمایندگی می‌کنند.
کتابهای بیستگانه‌ی زولا، با الهام از کمدی انسانی بالزاک، شرح تاریخ طبیعی و اجتماعی خانوادهای است با عنوان روگن ماکار، در دوران حاکمیت امپراتوری دوم، از کودتای لوئی ناپلئون تا شکست فرانسه در نبرد سدان. گونهای تاریخنگاری داستانی، که تاثیر توارث و محیط بر شکلگیری شخصیت آدمی را به تصویر میکشد. نوعی شخصیتسازی، که کاراکترهای داستانی را به عوامل پیشبرندهی تاریخی گره میزند.
برای شروع یک خوانش امیل زولایی، ژرمینال، سیزدهمین کتاب مجموعه، انتخاب بهتری است. کامل‌ترین اثر زولا، با ترجمهی بارها بازخوانی شده و درخشان سروش حبیبی. این حماسهی زولا از کارگران معادن زغال و زندگی مشقت‌بارشان، با گیرایی و صراحت بی‌مانندش، و انسانیت نهفته در تمامی طرح پیچیده و و سنجیده‌اش چنان طنینی دارد، که قدرت پالاینده‌ی تراژدیهای یونانی را به یاد میاورد.
این روایتِ روز‌آمد بینوایان ویکتورهوگو، با تصویرسازی دقیقش از دالان‌های تودرتوی معادن ذغال، و زندگی نکبت‌بار کارگرانی که درون این حفرههای زیرزمینی می‌لولند، تا رفاه طبقه‌ی فرادست کارفرمایشان را تضمین کنند، به داستان چنان بعد واقع‌گرایانه و ملموسی داد، که پیش از این در ادبیات سابقه نداشت. رمانی ، با هیجان و خشمی نه چندان پنهان که می‌تپد . این کامل‌ترین مانفیست زولا، درباره‌ی فرانسه‌ی مدرن و صنعتی قرن نوزدهم فرانسه، با تصاویر دوزخی‌وارش از رنجبران زیر زمین، سرودی عصیان‌وار در باب امید است، در زمانه‌ای که شرارت و تباهی، چون شبی به سیاهی قیر، سراسر گیتی را فراگرفته.
دارایی خانواده‌ی روگن(اولین کتاب مجموعه)انتخاب بعدی ما است. با موضوع سرکوب قیام خونین مردم جنوب فرانسه در کودتای 1851، با داستان دو شاخهی رقیب یک خانواده (روگن و ماکار) برای سود بردن از این موقعیت سیاسی. کتابی که گونهای شجره‌نویسی خانوادگی را باب کرد، با بیست و پنج شخصیت داستانی، و طراحی داستانی چنان غنی و گیرا، گویی با دائرةالمعارفی داستانی روبروییم. گونهای هزار و یک شب خانوادگی، با مهارتی بی‌مانند در شخصیتسازی، با برگردانِ عالی محمد تقی غیاثی.
آسوموار(هفتمین کتاب) با ترجمهی درخشان فرهاد غبرایی، انتخاب سوم لیست ما است. کتابی که در زمان طوفانی ادبی راه انداخت. رُمانی که زبان کوچه و بازار در خلاقانه‌ترین شکلش، به کار گرفت. کتاب، سرگذشت ژروز( شاخهی ماکار خانواده) زن رختشور رنج کشیده‌ای است، که می‌کوشد زندگی سالمی برای خود و خانواده‌اش بنا کند، اما در نبود عدالت اجتماعی، در جامعه‌ای که با سرعت به سوی صنعتی شدن می‌رود، فرجامی جز سقوط به تاریکی و تباهی و فقر مطلق در انتظارش نیست.
زمین(کتاب پانزدهم،ترجمهی محمد تقی غیاثی، انتخاب چهارم ما) با توازن حیرت‌انگیزش در پرداخت صحنه‌های تراژدی و کمدی، قصه‌ای است در باب حرص و آز و میل جنسی و عشق و اعتقادات دینی و خرافی و هراس ازآینده . این همه به زیبایی بر قامت شخصیت‌های دهقان داستان نشسته. ناتورالیسم زولا اینجا به شعر پهلو میزند. دلیلش در بی‌واسطه‌گری هنرمندانه‌ی روایت است.
شکست(کتاب نوزدهم،ترجمه ی فرهاد غبرائی، انتخاب مطالعاتی پنجم ما)، تابلوهای بی‌مانندی خلق می‌کند از جنگ 1870 فرانسه و پروس، و شکست سدان، سقوط امپراتوری دوم، برقراری و شکست کمون پاریس . دیوارنگاره‌ای مستندگونه، از فجایعی که جنگ بر قربانیان شکست‌خورده تحمیل می‌کند. توصیف صحنه‌های جنگ، نفسگیر و با جزئیاتی حیرت‌انگیز به تصویر درآمده. کتاب، ادامه‌ی سرگذشتِ قهرمان زمین، ژان ماکار، در جبهه‌های جنگ است. اثری با توصیفاتی شورانگیز از شجاعت و بیم و ترس، که در بحبوه‌ی جنگ زاده میشود، و در قالب ناتورالیسم زولا، یکی از باشکوه‌تر ین آثار با زمینه‌ی جنگ، سفر به انتهای شب لویی فردینان سلین، در سالهای بعد را به یاد میاورد.
شاهکار( کتاب چهاردهم، ترجمهی علی اکبر معصوم بیگی،انتخاب بعدی ما) ، به قلب دنیای نقاشان امپرسیونیست می‌رود. نویسنده، همچون خیابان‌گردی شیفته‌ی شگفتی‌های هنرمندان نقاش پاریسی ، زندگی کلود لانتیه را که افسون یه نقاشی به جانش افتاده، دستمایه‌ی قرار می‌دهد. توصیف زولا از ازدحام جمعیت در سالن‌های بی‌شمار نمایشگاه سالانه نقاشی پاریس، و صحنه‌های تنهایی و پریشانی کلود، با رنگ‌آمیزی یک نقاشی امپرسیونیستی، اوج سبک کاری زولا را به رُخ میکشد.
قهرمانِ دو کتاب قلب پاریس(کتاب سوم، ترجمهی محمد علی خندان) و سایه‌های شب( با نام اصلی دیو درون کتاب هفدهم، ترجمهی علی اکبرمعصوم بیگی)، به شخصیت‌ِ شوریده و سرگردان لانتیه‌ی نقاش کتاب شاهکار شباهت دارند. همان‌طور که ایده‌آلیسم مهار نشده و انقلابی لانتیه در وجود فلوران قلب پاریس قابل ردیابی است، جنون پیش رونده‌ی لانتیه‌ی شاهکار، به خوی آدم‌کشی و جنایت ژاک، قهرمان دیو درون، بدل میشود، آن هم در هنگامه‌ی پدیدار شدن زنی، که میل جنسی را در او برمیانگیزد. اگر قلب پاریس روزنگاری خاطره گونه‌ی انقلابی‌ای از پاافتاده است، که در پایان، با خیانت نزدیکانش، اسیر ژاندارم‌ها میشود، در دیو درون، گونهای روانشناسی ازلی داستایوسکی‌وار، قهرمان را به وادی جنایت سوق می‌دهد.
بهشت زنان(کتاب یازدهم، ترجمهی نگار یونس‌زاده) و پولین( کتاب دوازدهم، با نام اصلی شور زندگی، برگردانِ محمدعلی خندان)، و رویا(کتاب شانزدهم، با دو ترجمهی متفاوت از مهران محجوبی و محمود گودرزی)، سرشار از شور امیدندف با قهرمان مرکزی زنی، که فرشته‌گون، گویی برای کاستن زخم‌های قربانیان جامعه‌ی صنعتی شده هبوط کرده. به این رده باید دیگ‌پزی (کتاب دهم، تا زمان نگارش این یادداشت ترجمه نشده) را نیز افزود.
بهشت زنان، ادامه‌ی کتاب دهم است، و به فروشگاه‌های بزرگ زنجیره‌ای پاریس مدرن، و نابودی کسب و کارهای محلی سنتی می‌پردازد. صحنه‌های شلوغی فروشگاه، که نام کتاب برگرفته از عنوان این فروشگاه بزرگ افسانه‌ای غول‌آسا است، اوج چیره‌دستی زولای ناتورالیست در تصویرسازی را نشان می‌دهد. جالب آنکه برگردانِ دقیق و خواندنی نگار یونس‌زاده، ریزبینی در برگردان تصویرسازی شده‌ی صحنه‌های پرشورِ کتاب را به رُخ میکشد.
پولین/شور زندگی، سراسر عشق به زندگی است. گویی معجزه‌ای روی داده، و دنیای سیاه پیشین زولایی را فرشته ای با کشاندن به خلوت محرابش، به مکانی بهشت‌گونه تغییر داده. اوج داستان، دنیا آمدن کودکی توسط پولین است. سراسر داستان، تداعی‌گر روشنی آفتاب‌واری است، که جایی برای حکمفرمایی سیاهی و تباهی داستان‌های قبلی باقی نمی‌گذارد.
رویا، به خیالپردازی‌های قدیسه‌وار نقاشی‌های کلیسایی می‌ماند. رجعت به نوعی معصومیتی گمشده، که آثار زولا بخاطر تصویرسازی‌های پیشین دوزخی‌وارش بدان نیاز داشت. گونهای آرامش عزلت‌گونه و زاهدانه، که در خیالبافی‌های دخترکی، که با شلوغی دنیای صنعتی شده‌ی بیرون نسبتی ندارد تجلی یافته.
فتح پلاسان(کتاب چهارم، برگردان هوشنگ امیر مکری) با موضوع ورود شخصیت‌های انگل‌وار(تیپ ثابت شخصیتی آثار بعدی زولا) به حریم امن خانه‌ی خانواده‌ی فرانسوا موره و مارت اورگون (اولین وصلتِ بین دو شاخهی خاندان روگن ماکار) وارد می‌شوند، که در باغ خانه‌ی(بهشت عدن گونه‌ی) خود، از سر و صدا و پلیدی‌های دنیای بیرون پناه گرفته‌اند.
سهم سگان شکاری( کتاب دوم،برگردانِ محمد تقی غیاثی)، و پول( کتاب هجدهم،برگردانِ علی‌اکبرمعصوم بیگی)، و نانا( کتاب نهم، برگردانِ درستی از آن نشده)، طبقه‌ی مرفه را هدف تیرهای زهرآگین انتقادی‌اش قرار می‌دهد. آریستید روگن (با نام مستعار ساکار) پس از کودتا، مانند لاشخوری بر پاریس فرود می‌آید، و از راه معاملات دیوانه‌وار و شرکت در برنامه ی زیباسازی پایتخت، میلیون‌ها فرانک به دست می‌آورد، از دست می‌دهد و باز بدست میاورد. پول برای آریستید، و دیگر قهرمان‌های سه اثر مورد اشاره، وسیله‌ای برای ارتباط دائمی، با طبقه‌ی حاکم بر جامعه است. دست‌آویزی برای خودنمایی، و به به سر زبان افتادن در محافل اشرافی، به عنوان شخصیتی ماجراجو. نوعی قمار،تا پای مرگ، در جنگلی از حرص و آز و شهوت، همچون گلادیاتورهایی که در پیشگاه خدای زر و شهوت می‌جنگند.
ترزراکن( برگردان محمد نجابتی، انتحاب آخر ما)، اولین رمان جدی زولا، او را غرق در ترسیم دقیق و موشکافانه‌ی زندگی نشان می‌دهد. داستانی که همه‌ی توجهش معطوف تحلیل ساز و کار انسان بوده . داستانی روانکاوانه با رنگ‌مایه‌ی جنایت؛ از نویسنده‌ای که در این اولین تجربه‌ی جدی‌اش پیش از شروع روگن ماکارها، توانسته محو فساد بشری شود. همچون پزشکی در سالن تشریح.