علوم اعصاب فرهنگی  حوزه‌ا‌ی است میان‌رشته‌ای که نظریه‌ها و روش‌های علوم فرهنگی و زیست‌شناختی را تلفیق می‌کند. عصب‌پژوهان فرهنگی بینش‌های تجربی بدیعی را اثبات کرده‌اند، به‌ویژه در زمینه‌ی کشف این‌که چگونه فرهنگْ مغز را شکل می‌دهد و چگونه عوامل فرهنگی و ژنتیکی در تعامل با یکدیگر و به صورت مستقل مغز و رفتار را نظم می‌بخشند. شیوه‌ای که محققان پرسش‌های تحقیقی خود را در علوم اعصاب فرهنگی تدوین می‌کنند و انواع پیش‌فرض‌های لازمه‌ی تولید پژوهش و شواهد در این حوزه با دیگر رشته‌های علمی تفاوت دارد.  مطالعه‌ی فرهنگ مستلزم داشتن فهمی از پیدایش فرهنگ از محیط زیست و تعامل محیط زیست و فرهنگ با موجود است. افراد در میان گونه‌های مختلف رفتارهایی از خود نشان می‌دهند که با محیط زیست‌شان سازگار است. موجودات منفرد همچنین فرایندهای کُنام‌سازی  فرهنگی را به نمایش می‌گذارند، به نحوی که هماهنگی میان افراد را پدید می‌آورد و ساخت زیستگاه‌های جدید یا تغییراتی را در محیط تسهیل می‌کند تا توانایی موجودات برای بقا افزایش یابد. مناطق جغرافیایی در سرتاسر محیط زیست ویژگی‌های متمایزی از خود نشان می‌دهند که همچون فشارهای انتخابی  برای موجودات عمل می‌کنند. نظام‌های فرهنگی‌ای که در میان افراد پدیدار می‌شوند بازتاب مجموعه‌ای از هنجارها، رویه‌ها و باورهایی‌اند سازگار با آن گروه [از موجودات]، و به فشارهای انتخابی محیط واکنش نشان می‌دهند. نظام‌های فرهنگی نمایانگر فرایندهای متمایز پیدایش، حفظ و تغییر هنجارهای فرهنگی‌اند. نوسانات در نظام‌های فرهنگی در چارچوب یک منطقه‌ی جغرافیایی می‌توانند بازتاب‌دهنده‌ی تغییرات در هنجارهای فرهنگی‌ای باشند که در میان گروه یا جمعیت رخ می‌دهند. گوناگونی در نظام‌های فرهنگی در میان مناطق جغرافیایی گستره‌ا‌ی از سازگاری‌هایی را اثبات می‌کند که در میان گروه‌ها یا جمعیت‌ها اتفاق می‌افتند.  مطالعات علوم اعصاب به درک سطوح سازمان و فرایندهای دستگاه عصبی می‌پردازند. در گونه‌های جانوری مختلف، افراد از سازوکار‌هایی ژنتیکی‌ برخوردار‌ند که ساختار و کارکرد دستگاه عصبی را سامان می‌دهند. در سرتاسر بازه‌ی زمانی تکاملی، ژن‌ها و فرهنگ توأمان تکامل یافته‌اند تا سازوکار‌های روان‌شناختی و عصبی رفتار را اداره کنند. تخصصی شدن مغز انسان به لحاظ کارکردی ظرفیت‌هایی ذهنی‌ ایجاد می‌کند که به فشارهای سازگاری واکنش نشان می‌دهند. گوناگونی‌های فرهنگی در سازمان‌دهی و فرایندهای مغز انسان سطوحی از جهان‌شمولی عصبی را اثبات می‌کند. وجود سلسله‌مراتبی از کلیات روان‌شناختی و عصبی درون ارگانیسمْ سطوحی از سازمان‌دهی را درون نظامی پیچیده اثبات می‌کند.  رهیافت‌های نظری در علوم اعصاب فرهنگی بر آن‌اند تا مفاهیم، الگوها و چارچوب‌ها را در سراسر علوم فرهنگی و زیست‌شناختی تلفیق کنند.  به دلیل تأثیر نظام‌های فرهنگی بر دستگاه عصبی و نیز تأثیر محدودیت‌های دستگاه عصبی بر شکل دادن به توانایی ارگانیسم‌ها برای اکتساب و حفظ فرهنگ، تأثیر متقابل فرهنگ و نوروبیولوژی دوسویه و مستلزم ادغام چشم‌اندازهای نظری است.  بنیان‌های فلسفی هدف این کتاب بررسی بنیان‌های فلسفی علوم اعصاب فرهنگی است. مطالعه‌ی علمی علوم اعصاب فرهنگی با رویکردهای تجربی هدایت می‌شود تا قوانینی علمی‌ شناخته شوند که توصیفگر پدیده‌های طبیعی‌اند. پژوهشگران علوم اعصاب فرهنگی نظریه‌ها و روش‌هایی را برای بررسی تأثیرات فرهنگی بر ذهن، مغز و رفتار بسط داده‌اند. روان‌شناسان فرهنگی، که نظریه‌های خوش‌ساختی در باب خاستگاه تفاوت‌های فرهنگی تدوین کرده‌اند، مطالعه‌ی مغز و ژنوم انسان را پی می‌گیرند تا سازوکار‌های زیست‌عصب‌شناختی ذهن فرهنگی را شناسایی کنند. عصب‌پژوهانی که خود را وقف کاوش مغز انسان کرده‌اند به بررسی نظریه‌های فرهنگی  در باب تفاوت‌های مغز انسان‌ها می‌پردازند.  در سرتاسر سیر رشد نظریه‌ها و روش‌ها در علوم اعصاب فرهنگی فرصت‌ها و چالش‌هایی مطرح شده‌اند. رهیافت‌های نظری در این حوزه ــ از الگوها و چارچوب‌های علمی گرفته تا سرمشق‌ها ــ در سطوح متفاوتی از تحلیلْ پدیده‌های طبیعی را پیش‌بینی و مشاهده می‌کنند. بنیاد‌های مفهومی و روش‌شناختی در علوم اعصاب فرهنگی، از رهگذر پیشرفت‌های نظری و تجربی در این حوزه‌ی علمی، به مباحث بنیادی در فلسفه می‌پردازند.  فلسفه‌ی ذهن بر آن است که به مسائل پایه‌ای در فهم ذهن بپردازد. نظریه‌های فلسفی در باب ذهن از دوگانه‌انگاری  گرفته تا تقلیل‌گرایی، روابط میان امور مادی و غیرمادی، امور ذهنی و جسمانی و ذهن و مغز را شرح می‌دهند. پژوهش در علوم اعصاب فرهنگی پدیده‌های طبیعی در جهان فرهنگی را که از ساختار مادی جهان ناشی می‌شوند شناسایی می‌کند. در بررسی پدیده‌های طبیعی در علوم اعصاب فرهنگی به مباحث فلسفی اصلی در فلسفه‌ی ذهن توجه می‌شود. پیشرفت‌های تجربی در علوم اعصاب فرهنگی بینش‌های بدیعی در خصوص انواع روابط میان ذهن و مغز و نقش عوامل تعیین‌کننده‌ی زیست‌محیطی، فرهنگی و ژنتیکی در ذهن و مغز به‌ دست‌ می‌دهند. اهمیت فرهنگ و ژن‌ها در مورد حالت‌های ذهنی و عصبی در جهان واقعی سبب روشن شدن اهمیت فهم نقش آن‌ها در جهان فلسفه‌ی ذهن می‌شود.  هدف فلسفه‌ی علم تعیین مسائل بنیادی در ساختار اجتماعی علم است. نظریه‌های فلسفی در باب علم ماهیت تبیین علمی را می‌کاوند،  از جمله آن‌چه قانون طبیعت، نظریه‌ی علمی، مشاهده و تبیین در نظر گرفته می‌شود. از آن‌جا که نظریه‌های فرهنگی بر استدلال‌ورزی تأثیر می‌گذارند، کار تجربی در حوزه‌ی علوم اعصاب فرهنگی موضوعات جدیدی در حوزه‌ی فلسفه‌ی علم ارائه می‌دهد. رهیافت‌های طبیعت‌گرایانه به علوم اعصاب فرهنگی جنبه‌های ساختاری پیشرفت علمی را در این حوزه ــ از جمله هدف‌ها و فرایندهایی که کار علمی از طریق‌شان تکمیل می‌شود ــ در نظر می‌گیرند. باز آن‌جا که این حوزه در چارچوب انتظارات علم متعارف عمل می‌کند، معیارهایی برای تدوین نظریه‌های علمی، استانداردهای شواهد و بسط دادن سرمشق‌ها و روش‌های جدید قابل‌تعیین‌اند. ملاحظات مربوط به ماهیت تبیین در علوم اعصاب فرهنگی کندوکاو می‌شود. سرانجام، نقش فرهنگ در تولید دانش علمی تا حد زیادی ناشناخته مانده است. با توجه به اهمیت متافیزیک در فرهنگ و نظام‌های فکری، درباره‌ی مضامین ساخت‌گرایی  متافیزیکی در علوم اعصاب فرهنگی بحث می‌شود.  هر سه بخش کتاب حاضر بیانگر بحثی درباره‌ی موضوعات قدیمی در فلسفه‌اند، آن هم در چارچوب حوزه‌ی علوم اعصاب فرهنگی‌. هر فصل مبنایی منطقی برای کاویدن بنیان‌های فلسفی و دلالت‌های پیشرفت‌ علمی در این حوزه به‌ دست‌ می‌دهد. موضوعات در فلسفه‌ی ذهن پرتویی می‌افکنند بر این مسئله که، برای تأمل درباره‌ی ساختار ذهن و جهان، بین تجربه‌گرایی و علوم اعصاب فرهنگی چه ارتباطی وجود دارد. مباحث فلسفه‌ی علم به‌تفصیل شیوه‌ای را شرح می‌دهند که پژوهشگران پژوهش‌های علمی را صورت‌بندی می‌کنند و همچنین شیوه‌ای را که این پژوهش‌ها در چارچوب حوزه‌ی علوم اعصاب فرهنگی تدوین می‌شوند.  در چهار فصل اول بخش نخست درباره‌ی مضامینی در فلسفه‌ی ذهن بحث می‌شود. فصل اول دوگانه‌انگاری و رابطه‌ی ذهن و بدن را بررسی می‌کند. دوگانه‌انگاری بیانگر این مفهوم نظری است که ذهن و بدن از هم متمایز‌ند و این‌که وجود تمایز میان امور مادی و غیرمادی بازتاب‌دهنده‌ی جنبه‌ای بنیادی از ماهیت انسان است. این فصل بر مواضع دوگانه‌انگار در حوزه‌ی علوم اعصاب فرهنگی تأمل می‌کند. فصل دوم رفتارگرایی  و نقش آن در توصیف‌های نظری از تفاوت‌های فرهنگی در مغز انسان را بررسی می‌کند. الگوهای نظری در علوم اعصاب فرهنگی در پی بررسی چگونگی تعیین رفتار قابل‌مشاهده در نتیجه‌ی تأثیرات فرهنگی بر سازوکار‌های عصبی‌اند. فصل سوم نظریه‌ی این‌همانی  را به بحث می‌گذارد، از جمله این‌که این نظریه در خصوص تفاوت‌های فرهنگی در ذهن و مغز چه توضیحی ارائه می‌دهد. نظریه‌ی این‌همانی این برداشت را صورت‌بندی می‌کند که حالات ذهنی شبیه به حالات عصبی‌اند و معیارهای لازم برای این‌همانی حالات ذهنی و عصبی را بررسی می‌کند. کار تجربی در حوزه‌ی علوم اعصاب فرهنگی روابط میان حالات ذهنی و عصبی را میان فرهنگ‌های مختلف بررسی و کشف می‌کند. این فصل نظریه‌ی این‌همانی و اهمیت آن را برای مطالعه‌ی فرهنگ و مغز مرور می‌کند. فصل چهارم نظریه‌های کارکردگرایانه و ارتباط تأثیرات فرهنگی با ذهن و مغز برای کارکردگرایی  را توضیح می‌دهد. کارکردگرایی به کارکرد حالات ذهنی و نیز حالات عصبی و رفتار مرتبط با آن‌ها اشاره دارد. این احتمال وجود دارد که کارکردمندی  حالات ذهنی و عصبی در فرهنگ‌های مختلف متفاوت باشد. این فصل چگونگی تأثیر فرهنگ بر توصیف‌های کارکردگرایانه از ذهن و مغز را بررسی می‌کند.  چهار فصل بخش دوم به نقش فرهنگ در آگاهی مادی و تجربی می‌پردازد. فصل پنجم موضوعاتی در حوزه‌ی تقلیل‌گرایی را بررسی می‌کند و به این موضع نظری می‌پردازد که می‌توان سطوح سازمان‌دهی در یک قلمرو علمی معین را از طریق مراحل سازمان‌دهی در یک ساحت علمی متفاوت تقلیل داد. تقلیل‌گرایی راه‌هایی برای فهم علم به مثابه‌ی نظام دانش به‌ دست می‌دهد، به نحوی‌ که عناصر هر نظام معین دانش را می‌توان به نوعی نظام متفاوت دانش تقلیل داد. این فصل به رابطه‌ی میان علوم فرهنگی و زیست‌شناختی از جمله راه‌های ممکن برای تقلیل علوم فرهنگی به علوم زیست‌شناختی می‌پردازد. فصل ششم نظریه‌های ماتریالیستی در باب ذهن را به بحث می‌گذارد. ماتریالیسم بر این موضع دلالت می‌کند که همه‌چیز در جهانْ مادی است. مطالعات تجربی در علوم اعصاب فرهنگی نظریه‌ی ماتریالیستی در باب ذهن را تقویت می‌کند. این فصل انواع مختلف ماتریالیسم و دلالت‌های علوم اعصاب فرهنگی برای ماتریالیسم را بررسی می‌کند. فصل هفتم این موضوع را می‌کاود که چگونه تفاوت‌های فرهنگی در مغز بر دانش عامیانه  تأثیر می‌گذارند. دانش عامیانه مجموعه‌ای از سازوکارهای‌ روان‌شناختی مختص به هر حوزه را توصیف می‌کند که مجالی برای پیش‌بینی و تبیین امور در این جهان فراهم می‌کنند. این فصل بررسی می‌کند که نظام‌های فرهنگی چگونه به سازوکار‌های روان‌شناختی و عصبی دانش شکل می‌دهند. فصل هشتم ماهیت کیفیات حسی  را می‌آزماید. احساس ما درباره‌ی «امور مشابه» در حکم یکی از مؤلفه‌های اصلی ذهن و مغز(ــِ انسان) عمل می‌کند. این فصل بررسی می‌کند که فرهنگ چگونه ماهیت تجربه در جهان را شکل می‌دهد.  چهار فصل آخر کتاب به نقد و بررسی موضوعاتی در فلسفه‌ی علم می‌پردازند. فصل نهم درباره‌ی رهیافت‌های طبیعت‌گرایانه به مطالعه‌ی فرهنگ و مغز است. رهیافت‌های طبیعت‌گرایانه اصول مشاهده‌ی علمی را نشان می‌دهند. این فصل درباره‌ی تأثیر فرهنگ بر مشاهده‌ی علمی و نیز درباره‌ی سازوکار‌های فرهنگی موجود در ذهن و مغز برای مشاهده‌ی علمی بحث می‌کند. فصل دهم به ماهیت تبیین و نقش آن در ساخت نظریه‌ی علمی و تحقیق تجربی می‌پردازد. این فصل چگونگی تأثیرگذاری علوم اعصاب فرهنگی بر تبیین ــ از جمله علیت و وحدت ــ را بررسی می‌کند. فصل یازدهم رهیافت‌های بیزی به علوم اعصاب فرهنگی را می‌سنجد. مکتب بیزی  اشاره دارد به شیوه‌های ممکنی که بر حسب آن‌ها می‌توان قوانین و الگوهای طبیعت را از طریق آزمون‌های مدل‌های نظری مشاهده کرد. در مورد نظام‌های پیچیده مانند مغز انسان، رهیافت‌های بیزی می‌توانند برای شناسایی تأثیرات فرهنگی بر دستگاه عصبی فوق‌العاده کارآمد باشند. این فصل اصول بیزی و چگونگی تأثیرگذاری احتمالی مدل‌های بیزی بر شناسایی پیش‌بینی‌های ذهنی و عصبی درباره‌ی فرهنگ را بررسی می‌کند. فصل دوازدهم نظریه‌های رئالیسم علمی را می‌کاود که در پیوند با علوم اعصاب فرهنگی بحث می‌شوند. ساخت‌گرایی متافیزیکی بر این مضمون دلالت دارد که این جهان بر‌ساخته‌ی نظریه‌های علمی است و نظریه‌های علمی در مورد جهانْ مخلوقات ذهن ماست. این فصل ارتباط فرایندهای کشف در علوم اعصاب فرهنگی با مسائل فلسفی در رئالیسم علمی، ساخت‌گرایی متافیزیکی و تولید دانش را به بحث می‌گذارد  . cultural neuroscience  . niche construction؛ فرایندی است که طی آن موجودی محیط محلی خود یا گونه‌ای دیگر را تغییر می‌دهد.  . selective pressures؛ عواملی بیرونی که توانایی یک موجود برای بقا در یک محیط خاص را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند.  . dualism  . constructivism؛ دیدگاهی نظری در کانون کارهای ژان پیاژه‌ مبنی بر این‌که افراد فعالانه ادراک خود را از دنیا شکل می‌دهند و اشیا، موضوعات و رویدادهای پیرامون خود را بر حسب دانسته‌های ذهنی در همان لحظه تعبیر و تفسیر می‌کنند. . behaviourism؛ رویکردی در روان‌شناسی که به جای مطالعه‌ی فرایندهایی نظیر احساس‌ها، انگیزه‌ها و هوشیاری، بر مطالعه‌ی عوامل عینی و قابل‌مشاهده تأکید می‌شود.   . identity theory  . functionalism؛ رویکردی کلی در روان‌شناسی که زندگی و رفتار ذهنی را با توجه به انطباق فعالانه با چالش‌ها و فرصت‌های محیطی بررسی می‌کند.  . functionality     . folk knowledge              . qualia . Bayesianism؛ مکتب بیزی یک چارچوب فلسفی و آماری است که بر پایه‌ی قضیه‌ی تامس بیز بنا شده است و نشان می‌دهد چگونه می‌توان احتمال یک فرضیه را با دریافت شواهد یا اطلاعات جدید به‌روزرسانی کرد. در فلسفه، بیزی‌گرایی اغلب در نظریه‌های باور، استدلال و تصمیم‌گیری به کار می‌رود و بر این اصل تأکید دارد که عاملان عقلانی باید باورهای خود را به صورت احتمالاتی و بر اساس دانش پیشین و داده‌های تازه تنظیم کنند.  

مسئله مرکزی «دولت، قدرت، سوسیالیسم» این است که چگونه باید دولت را در رابطه با مناسبات طبقاتی و مبارزه طبقاتی فهمید، بی‌آنکه دولت را یا به یک «ابزار» منفعل طبقه مسلط تقلیل دهیم یا آن را به سوژه‌ای مستقل و خودمختار تبدیل کنیم. 1. مشهور است که «دولت، قدرت، سوسیالیسم» از متون بنیادی نظریه سیاسی چپ در سده بیستم است. پولانزاس در این کتاب هم‌زمان با سنت مارکسیستی، نظریه آلتوسر و برخی نظریه‌های رقیب دولت درگیر می‌شود. به نظر شما مسئله مرکزی کتاب چیست و پولانزاس می‌خواهد چه چیزی را در نظریه دولت تغییر دهد؟ به گمان من، مسئله مرکزی «دولت، قدرت، سوسیالیسم» این است که چگونه باید دولت را در رابطه با مناسبات طبقاتی و مبارزه طبقاتی فهمید، بی‌آنکه دولت را یا به یک «ابزار» منفعل طبقه مسلط تقلیل دهیم یا آن را به سوژه‌ای مستقل و خودمختار تبدیل کنیم. پولانزاس می‌خواهد از دو تلقی‌ای که در بسیاری از برداشت‌های مارکسیستی از دولت وجود داشت فاصله بگیرد: از یک سو، تلقی ابزارگرایانه‌ای که دولت را چیزی در اختیار بورژوازی می‌داند که می‌توان آن را از صاحبان فعلی‌اش گرفت و در اختیار طبقه دیگری گذاشت؛ و از سوی دیگر، تلقی‌هایی که برای دولت نوعی استقلال ذاتی و قدرت مستقل از روابط اجتماعی قائل می‌شوند. در مقابل، او دولت را درون روابط اجتماعی و به‌ویژه روابط طبقاتی قرار می‌دهد. به همین دلیل، این کتاب صرفاً نظریه‌ای درباره «دولت سرمایه‌داری» نیست؛ بلکه تلاشی است برای بازاندیشی رابطه میان دولت، قدرت و طبقات اجتماعی. پولانزاس می‌خواهد نشان دهد که دولت چگونه همزمان عرصه‌ای برای سازمان‌یابی سلطه طبقاتی و عرصه‌ای برای مبارزه طبقاتی است. به همین دلیل، در کتاب او دولت چیزی بیرون از جامعه نیست که صرفاً بر جامعه اعمال قدرت کند؛ بلکه خودِ روابط اجتماعی و مبارزات طبقاتی در شکل نهادی دولت رسوب می‌کنند و درون آن به شکلی مشخص سازمان می‌یابند. این تغییر زاویه دید، به نظرم مهم‌ترین نوآوری نظری کتاب است. 2. پولانزاس تأکید می‌کند که دولت را نه یک «شیء» یا ابزار در دست طبقه مسلط، بلکه «تراکم مادی رابطه نیروها» می‌داند. منظور پولانزاس از این تعبیر چیست و این جابه‌جایی مفهومی چه پیامدی برای فهم قدرت سیاسی و مبارزه طبقاتی دارد؟ «تراکم مادی رابطه نیروها» شاید مشهورترین و در عین حال یکی از دشوارترین فرمول‌بندی‌های پولانزاس باشد. منظور او این نیست که دولت صرفاً بازتاب مکانیکی توازن نیروهای اجتماعی بیرون از خود است. دولت دارای ساختارها، نهادها، رویه‌ها و سازوکارهای مادی خاص خود است؛ اما این ساختارها در خلأ شکل نگرفته‌اند. آنها حاصل تاریخ مبارزات اجتماعی و طبقاتی‌اند و به شیوه‌ای مشخص توازن نیروها را در خود متراکم می‌کنند. خود پولانزاس دولت را «رابطه اجتماعی» می‌داند و قدرت دولتی را تراکمی نهادمند از توازن متغیر نیروها تلقی می‌کند. اهمیت این دیدگاه در آن است که مبارزه سیاسی دیگر صرفاً مبارزه برای «تصرف» یک شیء به نام دولت نیست. اگر دولت یک چیز بود، می‌توانستیم تصور کنیم که یک طبقه آن را از طبقه دیگر بگیرد و همان دستگاه را برای اهداف خود به کار اندازد. اما اگر دولت تراکم مادی روابط نیروها باشد، تغییر دولت مستلزم تغییر همین روابط و همچنین دگرگونی نهادهایی است که این روابط در آنها متبلور شده‌اند. بنابراین، مبارزه سیاسی هم درون دولت جریان دارد و هم بیرون از دولت؛ و هیچ‌یک را نمی‌توان به دیگری فروکاست. 3. پولانزاس در مسیر رسیدن به این نظریه، از ساختارگرایی آلتوسری فاصله می‌گیرد و در «دولت، قدرت، سوسیالیسم» به مباحثی نزدیک می‌شود که در آثار میشل فوکو نیز دیده می‌شود. رابطه پولانزاس با آلتوسر و فوکو را چگونه می‌توان فهمید؟ پولانزاس در این کتاب دیگر همان نظریه‌پرداز ساختارگرای آثار اولیه‌اش نیست. در آثار اولیه، به‌ویژه «قدرت سیاسی و طبقات اجتماعی» تأکید بیشتری بر ساختارها، سطوح و سازوکارهای نسبتاً تثبیت‌شده اجتماعی وجود دارد. اما در «دولت، قدرت، سوسیالیسم» توجه او بیشتر به رابطه، مبارزه، استراتژی و فرایندهای متغیر قدرت معطوف می‌شود. این تحول به او امکان می‌دهد مفهوم دولت را کمتر به‌عنوان یک ساختار بسته و بیشتر به‌عنوان یک میدان متناقض روابط اجتماعی بررسی کند. در اینجا تأثیر فوکو نیز مهم است. پولانزاس از فوکو ایده‌هایی مانند پراکندگی قدرت، وجود قدرت‌های خرد و نقش شبکه‌های انضباطی را جدی می‌گیرد، اما در نهایت با او اختلاف دارد. او نمی‌خواهد تحلیل قدرت را از ساختارهای طبقاتی جدا کند. به عبارت دیگر، نزد پولانزاس، قدرت فقط در شبکه‌ای بی‌مرکز از روابط خرد پراکنده نیست؛ این روابط درون مناسبات طبقاتی و ساختارهای دولت سرمایه‌داری نیز سازمان می‌یابند. از این رو می‌توان گفت پولانزاس در کتاب آخر خود تلاش می‌کند نوعی پیوند میان تحلیل ساختاری مارکسیستی و تحلیل رابطه‌ای و میکروفیزیکی قدرت برقرار کند. 4. اگر دولت یک رابطه اجتماعی است، آیا می‌توان آن را «میدان مبارزه» نیز دانست؟ این برداشت چه تفاوتی با تصور دولت به‌عنوان ابزار طبقه حاکم دارد؟ دقیقاً یکی از نتایج مهم نظریه پولانزاس همین است. دولت برای او نه یک ابزار بی‌طرف است و نه یک دستگاه کاملاً یکپارچه که فقط از بالا فرمان می‌دهد. دستگاه دولت مجموعه‌ای متکثر و متناقض از نهادهاست: پارلمان، قوه‌ی مجریه، دستگاه اداری، دادگاه‌ها، نیروهای نظامی و انتظامی و دیگر سازوکارهای دولتی. روابط نیروهای اجتماعی و طبقاتی در این مجموعه به شکل‌های متفاوت و گاه متعارض متراکم می‌شوند. به همین دلیل، پولانزاس دولت را یک میدان استراتژیک می‌بیند. مبارزه طبقاتی درون این میدان جریان دارد، اما این بدان معنا نیست که دولت بی‌طرف است. خود ساختارهای دولت دارای محدودیت‌ها و جهت‌گیری‌های خاصی هستند و به نیروهای مختلف فرصت‌های یکسانی نمی‌دهند. در نتیجه، مبارزه سیاسی فقط تلاش برای به دست آوردن دولت نیست؛ بلکه مبارزه بر سر تغییر رابطه نیروها درون دستگاه‌های دولت و تغییر خودِ دستگاه‌ها نیز هست. این همان چیزی است که بعدها در ادبیات «گزینش‌گری راهبردی دولت» اهمیت پیدا کرد. 5. پولانزاس در این کتاب از مفهوم «دولت‌گرایی اقتدارگرا» برای توضیح دگرگونی دولت سرمایه‌داری استفاده می‌کند و آن را فقط یک وضعیت استثنایی و موقت نمی‌داند. این مفهوم امروز چه اهمیتی دارد؟ پولانزاس «دولت‌گرایی اقتدارگرا» را به‌عنوان شکلی از تحول دولت سرمایه‌داری مطرح می‌کند که با افزایش کنترل دولت بر حوزه‌های مختلف زندگی اجتماعی و اقتصادی، تمرکز قدرت در قوه مجریه، کاهش نقش نهادهای نمایندگی و محدود شدن برخی آزادی‌های سیاسی همراه است. او تأکید می‌کند که این تحول الزاماً به معنای پیدایش یک دیکتاتوری کلاسیک نیست؛ بلکه می‌تواند درون نهادهای رسمی دولت‌های نمایندگی و در کنار استمرار ظاهری برخی نهادهای دموکراتیک رخ دهد. جسوپ نیز در تحلیل خود از پولانزاس، انتقال قدرت از قوه مقننه به قوه مجریه، کاهش نقش احزاب و رشد شبکه‌های موازی قدرت را از عناصر اصلی این روند برمی‌شمارد. اهمیت امروزی این مفهوم دقیقاً در همین نکته است. اگر دولت‌گرایی اقتدارگرا را صرفاً مترادف با دیکتاتوری بدانیم، دامنه‌ی تحلیلی آن بسیار محدود می‌شود. اما اگر آن را به‌عنوان روندی برای بازآرایی رابطه میان دولت، جامعه، نهادهای نمایندگی و قدرت اجرایی در نظر بگیریم، می‌تواند ابزار مفهومی مهمی برای مطالعه تحول دولت‌های سرمایه‌داری باشد. البته نباید تصور کرد که مفهوم پولانزاس بدون هیچ تغییری می‌تواند تمام تحولات سرمایه‌داری امروز را توضیح دهد. جهانی‌شدن، تحول دولت‌های رفاه، نئولیبرالیسم، تغییر ساختار احزاب و پیدایش اشکال جدید حکمرانی مسائلی هستند که باید در کنار چارچوب پولانزاس تحلیل شوند. 6. یکی از بحث‌های مهم کتاب، رابطه میان دولت‌گرایی اقتدارگرا و دموکراسی نمایندگی است. چرا پولانزاس تصور می‌کند که تمرکز قدرت در دستگاه اجرایی و اداری می‌تواند خودِ سازوکارهای دموکراتیک را دگرگون کند؟ برای پولانزاس، دموکراسی نمایندگی صرفاً به معنای وجود انتخابات و تعدد احزاب نیست. نهادهای نمایندگی باید امکان انتقال مطالبات اجتماعی، سازمان‌یابی نیروهای مختلف و اعمال فشار بر دستگاه دولت را فراهم کنند. اگر احزاب سیاسی و پارلمان به تدریج از فرایند واقعی تصمیم‌گیری کنار گذاشته شوند و تصمیم‌گیری به دستگاه‌های اجرایی و اداری منتقل شود، حتی اگر انتخابات و تعدد احزاب همچنان وجود داشته باشند، کیفیت رابطه میان دولت و جامعه تغییر می‌کند. در اینجا یکی از نکات ظریف پولانزاس این است که اقتدارگرایی الزاماً با حذف کامل نهادهای دموکراتیک پدیدار نمی‌شود. ممکن است نهادها همچنان وجود داشته باشند، اما کارکردشان تغییر کند. او به‌ویژه به تحول احزاب اشاره می‌کند: احزاب به‌جای آنکه کانال‌هایی برای انتقال مطالبات اجتماعی به مرکز تصمیم‌گیری باشند، می‌توانند بیش از پیش به شبکه‌هایی برای انتقال سیاست‌های دستگاه اجرایی به جامعه تبدیل شوند. از این منظر، مسئله اصلی فقط «تعدد احزاب» نیست، بلکه نحوه کارکرد واقعی آنها در ساختار قدرت است. 7. پولانزاس در پایان کار خود از «راه دموکراتیک به سوسیالیسم» دفاع می‌کند. این ایده چه تفاوتی با تصور کلاسیک تسخیر دولت از سوی نیروهای سوسیالیستی دارد؟ تفاوت اساسی این است که پولانزاس «گرفتن قدرت دولتی» را با تصرف ساده دستگاه موجود یکی نمی‌گیرد. در استراتژی قدرت دوگانه، دولت موجود همچون یک دستگاه خارجی در برابر توده‌ها قرار می‌گیرد و هدف، ایجاد یک قدرت جایگزین در بیرون از آن است. پولانزاس این برداشت را نمی‌پذیرد. از نظر او، اگر دولت خود تراکم مادی رابطه نیروها باشد، تغییر این رابطه نیروها باید درون خود دستگاه‌های دولت نیز اتفاق بیفتد. بنابراین راه دموکراتیک به سوسیالیسم نه صرفاً یک راه پارلمانی و انتخاباتی است و نه تصرف یک‌باره دولت. پولانزاس از فرایندی طولانی سخن می‌گوید که طی آن نیروهای مردمی، هم در خارج از دولت و هم درون شبکه‌های دولتی، توازن نیروها را تغییر می‌دهند. در نتیجه، دگرگونی دستگاه دولت همزمان با دگرگونی رابطه نیروها رخ می‌دهد. او صراحتاً تأکید می‌کند که پیروزی انتخاباتی به خودی خود نقطه پایان این فرایند نیست؛ مسئله، دگرگونی گسترده دستگاه‌ها و سازوکارهای دولت است. 8. بر همین اساس، ایده «سوسیالیسم دموکراتیک» پولانزاس چه نسبتی با دموکراسی مستقیم، جنبش‌های اجتماعی و نهادهای نمایندگی دارد؟ سوسیالیسم دموکراتیک پولانزاس را نباید صرفاً به معنای افزودن انتخابات به یک پروژه سوسیالیستی فهمید. مسئله‌ی او ایجاد شکلی از دموکراسی است که در آن سازمان‌های توده‌ای، جنبش‌های اجتماعی و نهادهای نمایندگی بتوانند همزمان در فرایند دگرگونی اجتماعی حضور داشته باشند. از نظر او، نباید به نام دموکراسی نمایندگی، مبارزات اجتماعی بیرون از دولت را کنار گذاشت؛ اما در مقابل، نباید به نام خودسازمان‌یابی توده‌ها، نهادهای نمایندگی و آزادی‌های دموکراتیک را بی‌اهمیت دانست. این نکته به‌خصوص در بحث او درباره انتقال به سوسیالیسم اهمیت دارد. او می‌خواهد از دو خطر فاصله بگیرد: از یک سو، خطر تقلیل سوسیالیسم به مدیریت اصلاح‌طلبانه دولت موجود؛ و از سوی دیگر، خطر جایگزین کردن دموکراسی با یک قدرت انقلابی متمرکز که به‌تدریج خودمختاری نیروهای اجتماعی را از بین می‌برد. بنابراین، مسئله برای او نوعی دگرگونی همزمان دولت و جامعه است؛ دگرگونی‌ای که در آن آزادی‌های دموکراتیک و سازمان‌یابی مستقل توده‌ها حفظ و تقویت شوند. این همان چیزی است که بحث او را از بسیاری از برداشت‌های کلاسیک از گذار به سوسیالیسم متمایز می‌کند. 9. با توجه به اینکه «دولت، قدرت، سوسیالیسم» در سال 1978 منتشر شد، به نظر شما چرا این کتاب همچنان اهمیت دارد؟ مهم‌ترین میراث نظری پولانزاس برای فهم دولت و سیاست امروز چیست؟ به نظر من، مهم‌ترین میراث کتاب در یک مفهوم یا فرمول منفرد خلاصه نمی‌شود، بلکه در شیوه‌ای است که پولانزاس رابطه دولت و جامعه را دوباره صورت‌بندی می‌کند. او به ما اجازه می‌دهد از دوگانه ساده «دولت در برابر جامعه» عبور کنیم. دولت هم محصول روابط اجتماعی است و هم آنها را سازمان می‌دهد؛ هم ابزار اعمال قدرت است و هم عرصه‌ای که مبارزه بر سر قدرت در آن جریان دارد. این نگاه هنوز برای فهم بسیاری از مسائل معاصر سودمند است. از سوی دیگر، تحلیل او از تحول دولت سرمایه‌داری و به‌ویژه دولت‌گرایی اقتدارگرا، یکی از دلایلی است که «دولت، قدرت، سوسیالیسم» همچنان مورد توجه قرار می‌گیرد. باب جسوپ نیز در ارزیابی خود از کتاب بر همین نکته تأکید کرده و معتقد است تحلیل پولانزاس از شکل معاصر دولت سرمایه‌داری از جهاتی پیش‌بینانه بوده است؛ در عین حال، جسوپ محدودیت‌های نظری پولانزاس را نیز یادآور می‌شود و کتاب را نه «آخرین کلام» درباره نظریه دولت مارکسیستی، بلکه یک اثر کلاسیک مدرن می‌داند. شاید مهم‌تر از همه این باشد که پولانزاس ما را وادار می‌کند هنگام فکر کردن به تغییر سیاسی، از این پرسش ساده که «چه کسی دولت را در اختیار دارد؟» فراتر برویم و بپرسیم خودِ دولت چگونه ساخته شده است، روابط نیروها چگونه در نهادهای آن رسوب کرده‌اند، چه نیروهایی درون آن امکان مداخله دارند و چگونه می‌توان همزمان نهادهای دولت و روابط اجتماعی را دگرگون کرد؟ به همین دلیل است که کتاب، با وجود تعلقش به یک لحظه تاریخی مشخص در دهه 1970، هنوز می‌تواند برای بحث درباره دولت، قدرت و امکان دگرگونی دموکراتیک نقطه عزیمت مهمی باشد.  

از نخستین انتشار کتاب نامکان‌ها در 1992 تاکنون، شهرنشینی همچنان  در کشورهای توسعه‌یافته و توسعه‌نیافته و نیز در کشورهایی که اکنون «نوظهور» خوانده می‌شوند گسترش یافته است. مجموعه‌های غول‌آسای کلان‌شهری در حال توسعه‌اند و به تعبیر اِروه لوبرای جمعیت‌شناس، «رشته‌های شهری» ــ یعنی مناطقی که دست‌کم در اروپای با فضای محدود سکونتگاه‌های بزرگ را به هم متصل می‌کنند و بخش بزرگی از جمعیت و جوهره‌ی صنعتی یا تجاری را در خود جای داده‌اند ــ در امتداد سواحل، رودخانه‌ها و جاده‌های اصلی ضخیم‌تر می‌شوند.  آن‌چه در این مرحله می‌‌بینیم نوعی «مرکززدایی» سه‌گانه است. نخست، شهرهای بزرگ با ظرفیت‌شان در واردات و صادراتِ مردم، محصولات، تصاویر و پیام‌ها تعریف می‌شوند. اهمیت فضایی آن‌ها را می‌توان با کیفیت و مقیاس شبکه‌های بزرگراهی و ریلی‌‌ای سنجید که آن‌ها را به فرودگاه‌های‌شان می‌پیوندند. هم‌زمان که مراکز به‌اصطلاح «تاریخی» این شهرها جذابیت فزاینده‌ای برای گردشگران جهانی می‌یابند، پیوند این شهرها با جهان خارج نیز در کالبد منظرشان ثبت می‌شود. در خودِ سکونتگاه‌ها، چه خانه و چه آپارتمان، اکنون تلویزیون و رایانه جایگزین اجاق دوران باستان شده‌اند. پژوهشگران فرهنگ یونان باستان به ما آموخته‌اند که در یونان کلاسیک، دو ایزدبانو از خانوار پاسداری می‌کردند: هستیا، ایزدبانوی اجاق، در مرکز تاریک و زنانه‌ی خانه، و هرمس برون‌نگر، خدای آستانه، نگاهبان مبادلات و مردانی که آن را در انحصار داشتند. امروزه تلویزیون و رایانه جای اجاق را گرفته‌اند. هرمس جای هستیا را اشغال کرده است. سرانجام، فرد به یک معنا از کانونِ وجودی‌اش مرکززدایی شده است. هر فردی ابزارهایی در اختیار دارد که وی را در تماس دائم با دورترین نقاط جهان خارج قرار می‌دهد. تلفن‌های همراه دوربین عکاسی‌‌اند و می‌توانند تصاویر ثابت یا متحرکی ثبت کنند؛ آن‌ها همچنین تلویزیون و رایانه‌‌اند. بدین ترتیب، فرد می‌تواند به طرزی نسبتاً غریب در محیطی فکری، موسیقایی یا دیداری زندگی کند که از محیط مادی بی‌واسطه‌اش کاملاً مستقل است.  این مرکززدایی سه‌گانه منطبق است با گسترش بی‌سابقه‌ی آن‌چه من «نامکان‌های تجربی» خواهم نامید، یعنی فضاهای آمدوشد، مصرف و ارتباطات. بااین‌حال، در این نقطه باید به خود یادآوری کنیم که «نامکان» به معنای مطلق کلمه وجود ندارد. من «مکان انسان‌شناسانه» را فضایی تعریف کرده‌ام که در آن بتوان نشانه‌های پیوند اجتماعی (مانند مکان‌هایی که قواعد سفت‌و‌سخت سکونت بر همگان تحمیل می‌شود) یا تاریخ جمعی (مانند مکان‌های عبادت) را مشاهده کرد. بدیهی است که چنین نشانه‌هایی، در فضاهایی که مُهر گذرا و موقتی بودن بر آن‌ها خورده، کم‌تر به چشم می‌آیند. اما این بدان معنا نیست که مکان یا نامکان واقعاً به معنای مطلق کلمه وجود دارند. جفتِ مکان / نامکان ابزاری است برای سنجش درجه‌ی اجتماعی بودن و نمادپردازیِ یک فضای معین. بدیهی است که برخی مکان‌ها (مکان‌های ملاقات و تبادل) می‌توانند در جایی شکل بگیرند که برای بیگانگان بیش‌تر یک نامکان باقی می‌ماند. میان این ملاحظه و گسترش بی‌سابقه‌ی فضاهای آمدوشد، مصرف و ارتباطات، که با پدیده‌ای که امروزه «جهانی شدن» می‌نامیم مطابقت دارد، هیچ تناقضی وجود ندارد.  آرمان جهان بدون مرز همواره در تصورات انسان‌گرایان راستین مترادف با جهانی بوده که در آن همه‌ی اشکال طرد و محروم‌سازی برچیده ‌شود. و جهان معاصر اغلب به ما چون جایی معرفی می‌شود که مرزهای کهن در آن از میان رفته‌اند. آیا این واقعاً بدان معناست که ما به آرمان انسان‌گرایانه‌ی جهان‌شمولی نزدیک‌تر می‌شویم؟ بدیهی است که مسائل به این سادگی نیستند و برای روشن کردن آن‌ها، به نظرم تأمل در سه موضوع اهمیت دارد: •‍‍ ‍‍ در واقع، در‌حال‌حاضر نوعی ایدئولوژی‌ درباره‌ی وضعیت جهانی بدون مرز وجود دارد که خود را در گستره‌ی بسیار متنوعی از فعالیت‌های بشری در سراسر جهان آشکار می‌کند. •‍‍ ‍‍  امروزه دنیا متشکل از شبکه‌هایی است که هم همگن‌سازی و  هم طرد را تولید می‌کنند. •‍‍ ‍‍  مفهوم «مرز» همچنان غنی و پیچیده است. این مفهوم لزوماً به معنای بخش‌بندی‌ و جداسازی نیست. جهان آرمانی و برابرنگر شاید نه از طریق الغای مرزها بلکه با به رسمیت شناختن آن‌ها حاصل شود. اصطلاح فرانسوی موندیالیزاسیون1  به دو ساحت از واقعیت ارجاع می‌دهد: از یک سو به آن‌چه «جهانی شدن» می‌نامیم، یعنی گسترش بازار به‌اصطلاح آزاد و شبکه‌های فناورانه‌ی ارتباطات و اطلاعات در سرتاسر سیاره؛ و از سوی دیگر به آن‌چه می‌توان «آگاهی سیاره‌ای» نامید، که خود دو وجه دارد. ما هر روز بیش‌از‌پیش آگاه می‌شویم که ساکن سیاره‌ای واحدیم؛ پیکره‌ای شکننده و تهدیدشونده، بی‌نهایت خُرد در جهانی بی‌نهایت بزرگ. این آگاهی سیاره‌ای نوعی آگاهی‌ بوم‌شناختی و البته اضطراب‌آلود است، چرا که همگی در فضایی محدود شریک‌ایم که با آن بدرفتاری می‌کنیم. درعین‌حال، از شکاف روزافزون میان غنی‌ترینِ اغنیا و فقیرترینِ فقرا نیز آگاه‌ایم؛ این آگاهی سیاره‌ای نوعی آگاهی‌ اجتماعی و البته تلخ است. سرانجام، در مقیاس جهانی، شکاف میان آنان که در یک سو حتی از نعمت سواد بی‌بهره‌اند و آنان که در سوی دیگر به واپسین فرضیه‌های کلان  در باب ساختار کیهان و خاستگاه حیات دسترسی دارند، چه به صورت مطلق و چه به صورت نسبی، رو به فزونی است. و آیا اساساً نیازی  به گفتن هست که در مقیاس جهانی، میراث فلسفی بشریت گویی  بر باد رفته است؟  چگونه می‌توان این روند را معکوس کرد؟ مسلماً نه با چوب‌دستی جادویی یا احساساتی مؤمنانه. اگر می‌خواهیم در قطب‌های قدرت و ثروت، یعنی در نقاط تلاقی شبکه‌های مختلف نظام جهانی، از تمرکز انحصاری دانش و علم جلوگیری کنیم، آن‌گاه امروز آموزش همان آرمان‌شهر غایی است.  --------------- 1. mondialisation

امانوئل کارِر از آن‌دست نویسنده‌های ادبیات معاصر فرانسه است که دشوار بتوان او را ذیل دسته‌بندی‌های رایج ادبی گنجاند. کارِر با نقد سینمایی آغاز کرد، رساله‌ای در باب ورنر هرتسوگ نوشت و مفصل‌ترین زندگی‌نامه‌ی فیلیپ کِی. دیک، نویسنده‌ی علمی‌تخیلی، را تألیف کرد. از همان ابتدا علاقه‌ی عمیقش به مرزهای لغزنده‌ی میان واقعیت و داستان‌پردازی مشهود بود. سبک ویژه‌اش، که بسیاری آن را «رمانِ غیرداستانی» نام نهاده‌اند، آمیزه‌ای است از جستار، زندگی‌نامه‌نویسی، خودزندگی‌نامه و روزنامه‌نگاریِ تحقیقی؛ تلاشی پیوسته برای وررفتن به امر واقع و پرسش از ماهیت آن. کتابی که در دست دارید، هر چند یکی از نخستین آثار اوست، می‌توان آن را سنگ بنای ذهنیتی دانست که آثار بعدی‌اش را بر آن استوار کرد. کارِر این کتاب را نخستین‌بار در 1986، زمانی که هنوز نویسنده‌ای تقریباً گمنام بود، با عنوان تنگه‌ی بِرینگ منتشر کرد و برنده‌ی جایزه‌ی بزرگ ادبیات گمان‌پرداز1  شد. همان کتاب در 2025، نزدیک به چهل سال بعد، با نامی سرراست‌تر بازنشر یافت. خود این بازنشر گواهی است بر دگردیسیِ موضوع کتاب: آن‌چه روزی ایده‌ای حاشیه‌ای بود امروز به منطقی فرهنگی و فراگیر بدل شده است. کارِر عنوان اولیه‌ی کتاب را از حکایتی تکان‌دهنده وام گرفته بود که به زعمِ او گویای بینشی است بنیادین درباره‌ی ماهیت «نازمان»: پس از مرگ استالین و مغضوب شدنِ لاورنتی بریا، رئیس پلیس مخفی او، به مشترکانِ دایرةالمعارف بزرگ شوروی ابلاغیه‌ای ارسال شد. از ایشان خواسته شده بود با تیغ صفحه‌ی مربوط به مدخلِ «بریا» («رفیق پرشور پرولتاریا») را از کتاب ببُرند و مدخل جدیدی را جایگزین آن کنند که ضمیمه‌ی ابلاغیه بود: مدخلی درباره‌ی تنگه‌ی بِرینگ. این حکایت، فراتر از داستانی هوشمندانه، استعاره‌ای است قدرتمند از کارکرد «نازمان»: ژانرِ «نازمان» صرفاً نوعی بازی ادبیِ سرگرم‌کننده نیست، بلکه می‌تواند ابزارِ حذفی خشونت‌بار و توتالیترمأب باشد؛ «جانشین کردنِ بی‌رحمانه‌ی تاریخی دیگر به ‌جای تاریخ واقعی.» این‌جاست که نازمان یا، به تعبیری مشهورتر، «تاریخِ جایگزین» به وحشت‌های سیاسی سده‌ی بیستم و نظارتِ «برادر بزرگِ» اورولی پیوند می‌خورد.  نازمان به ساده‌ترین بیان یعنی زمانِ حاکم بر ما وقتی می‌کوشیم به این پرسش پاسخ دهیم که «چه می‌شد اگر…؟» چه می‌شد اگر نفت ملی نمی‌شد؟ چه می‌شد اگر ایران هم در چالدران توپخانه داشت؟ چه می‌شد اگر سپاهیان شاه سلطان حسین با خوردن آبگوشت دست‌پخت فتحعلی‌خان نامرئی می‌شدند؟ و بعد، تخیل کردنِ مابقیِ زمان، «انگار که» آن «اگر» محقق شده است. نازمان [یوکرونی] همان آرمان‌شهر [یوتوپیا] است که این‌بار به ‌جای مکان در زمان متصور می‌شود و تصورش در خیالِ نویسنده تحقق می‌یابد. وانگهی، کارِر بر تمایزی کلیدی میان این دو مفهوم تأکید می‌ورزد: «کارِ آرمان‌شهر تغییرِ “آن‌چه هست” است؛ یا دست‌کم ترسیم نقشه‌های این تغییر. و این کار بیهوده نیست: هم سازندگان تمدن و هم رؤیاپردازانِ تمدن‌های بهتر، به شیوه‌های خود، به همین امر مشغول‌اند. کارِ نازمان اما رسواکننده است: تغییرِ “آن‌چه بوده است”.»  اما چه انگیزه‌ای ما یا نازمان‌نویس را به طرح این پرسش وامی‌دارد که «چه می‌شد اگر؟» کارِر انگیزه‌ی اصلی را نوعی مالیخولیای عمیق و ناخرسندی از زمان حال می‌داند. نازمان‌نویس نمی‌تواند شکستی تاریخی را تاب بیاورد ــ مثلاً شکست ناپلئون در واترلو ــ و خود را ناگزیر می‌بیند که این خطای فاحشِ تاریخی را تصحیح کند. کارِر دو فرضیه برای شکوفاییِ ژانرِ نازمان مطرح می‌کند: نخست، گسترش بی‌وقفه‌ی مالیخولیا در جوامع ما؛ و دوم، دشواریِ فزاینده‌ی درکِ آن «نقطه‌ی واژگون»ی که در آن امر بالقوه به امر واقعی بدل می‌شود. این جستارِ دوره‌ی جوانی صرفاً اثری حاشیه‌ای در کارنامه‌ی امانوئل کارِر نیست، بلکه می‌توان آن را کلیدواژه یا سنگ‌بنای فهمِ جهان فکری او دانست. مفاهیمی چون انشعاب، هویت، توهم و مرز سیال میان واقعیت و خیال که در کتاب نازمان به شکلی نظری طرح شده‌اند در تمام آثار بعدی او تجسمی هولناک می‌یابند. سرراست‌ترین و نیرومندترین پیوند میان این کتاب و آثار بعدی کارِر داستان رقیب است؛ ماجرای ژان‌کلود رومان، که پس از ناکامی در امتحانات پزشکی، هجده سال طوری زندگی کرد «انگار که» پزشکی است معتبر در سازمان بهداشت جهانی. کارِر در این کتاب خواننده را به سفری میان برجسته‌ترین نمونه‌های این ژانر می‌برد و، از خلال تحلیل آن‌ها، سیر تحول فکریِ «نازمان» را ترسیم می‌کند. ولی این‌ها همه بهانه‌ای است برای طرح دیدگاه‌هایی ظریف و بدیع درباره‌ی مهم‌ترین خشت‌های کاخ ادبیات: اگر آن‌چه واقعی نیست خیالی است، آن‌چه زمان‌مند نیست چیست؟ نازمان؟  

یوران تربورن، جامعه‌شناس سوئدی و از چهره‌های مهم سنت مارکسیستی معاصر در علوم اجتماعی، در کتاب نابرابری و هزارتوهای دموکراسی تلاش می‌کند یکی از تناقض‌های اساسی سیاست مدرن را توضیح دهد: چگونه نظام‌هایی که بر حاکمیت مردم، انتخابات و مشارکت سیاسی استوارند، در ثروتمندترین جوامع سرمایه‌داری می‌توانند به بازتولید نابرابری و استمرار قدرت اقلیتی محدود منجر شوند؟ اهمیت پرسش تربورن در این است که او مسئله را صرفاً به فساد سیاستمداران، ناکارآمدی دولت‌ها یا ضعف نهادهای دموکراتیک فرو نمی‌کاهد. مسئله از نظر او عمیق‌تر و ساختاری‌تر است. باید به رابطه تاریخی و نهادی میان سرمایه‌داری و دموکراسی بازگشت و پرسید این دو چگونه در کنار یکدیگر شکل گرفته‌اند و چه تأثیری بر یکدیگر گذاشته‌اند. کتاب نابرابری و هزارتوهای دموکراسی که در سال 2020 منتشر شده، از همین منظر تلاشی برای بازاندیشی در رابطه‌ای است که در بسیاری از روایت‌های متعارف علوم سیاسی تقریباً بدیهی فرض شده است: رابطه میان سرمایه‌داری و دموکراسی. دموکراسی محصول طبیعی سرمایه‌داری نیست یکی از نقاط عزیمت اصلی تربورن، فاصله گرفتن از این تصور لیبرالی است که دموکراسی را پیامد طبیعی و تقریباً اجتناب‌ناپذیر توسعه سرمایه‌داری می‌داند. از نظر او، سرمایه‌داری و دموکراسی دو نهاد همزاد و هم‌سرشت نیستند. ویژگی مهم سرمایه‌داری، خلاف بسیاری از نظم‌های پیشاسرمایه‌داری، نوعی «تمایز نهادی» میان اقتصاد و سیاست است. حوزه تولید، مالکیت و مبادله از حوزه دولت و حکمرانی سیاسی جدا می‌شود. همین جدایی از یکسو به سرمایه اجازه می‌دهد منطق انباشت را تا حد زیادی مستقل از تصمیمات مستقیم سیاسی دنبال کند و از سوی دیگر فضایی برای مبارزه بر سر حقوق سیاسی به وجود می‌آورد. اما این جدایی به خودی خود دموکراسی ایجاد نمی‌کند. دموکراسی نتیجه منطقی و ضروری سرمایه‌داری نیست. شکل‌گیری آن حاصل مسیری تاریخی و پر از منازعه، بحران، مصالحه و حتی تصادف بوده است. مبارزات طبقه کارگر سازمان‌یافته برای دستیابی به حق رأی و حقوق سیاسی، در کنار فشارهای ناشی از جنگ‌های خارجی، از جمله عواملی بودند که به گسترش مشارکت سیاسی انجامیدند. در واقع، صاحبان قدرت اقتصادی در بسیاری از موارد گسترش حق رأی را نه یک ضرورت طبیعی، بلکه تهدیدی علیه مالکیت و موقعیت خود می‌دیدند. از این منظر، تاریخ دموکراسی را نمی‌توان داستانی خطی از پیشرفت دانست؛ داستانی که در آن جامعه بشری قدم‌به‌قدم از استبداد فاصله گرفته و سرانجام به دموکراسی رسیده است. دموکراسی در روایت تربورن محصول کشمکش نیروهای اجتماعی مختلف است. در دوره‌هایی گسترش یافته، در دوره‌هایی عقب‌نشینی کرده و در مواردی نیز حاصل مصالحه میان نیروهایی بوده که اهداف یکسانی نداشته‌اند. سرمایه‌داری دموکراسی را بیشتر تغییر داده است شاید مهم‌ترین و در عین حال تلخ‌ترین گزاره کتاب را بتوان در این جمله خلاصه کرد: سرمایه‌داری بیش از آنکه دموکراسی سرمایه‌داری را دگرگون کرده باشد، دموکراسی را دگرگون کرده است. این گزاره به معنای انکار دستاوردهای دموکراتیک نیست. برعکس، تربورن اهمیت تاریخی مبارزاتی را که برای دستیابی به حقوق سیاسی صورت گرفته، برجسته می‌کند. مسئله این است که دستیابی به حقوق سیاسی لزوماً به تغییر مناسبات اقتصادی منجر نمی‌شود. اگر پشت نهادهای سیاسی دموکراتیک، توازن قوای اجتماعی لازم برای محدود کردن قدرت اقتصادی وجود نداشته باشد، انتخابات و نمایندگی سیاسی می‌توانند بدون آنکه به بازتوزیع جدی ثروت و قدرت بینجامند، به حیات خود ادامه دهند. در چنین شرایطی، دموکراسی ممکن است از نظر شکلی همچنان پابرجا باشد. انتخابات برگزار می‌شود، احزاب با یکدیگر رقابت می‌کنند و شهروندان حق رأی دارند، اما ظرفیت نظام سیاسی برای تغییر مناسبات نابرابر اقتصادی کاهش می‌یابد. به این معنا، مسئله بحران دموکراسی صرفاً این نیست که مردم دیگر به دموکراسی علاقه‌ای ندارند؛ مسئله دشوارتر این است که چرا دموکراسی موجود نمی‌تواند خواست‌های برابری‌خواهانه‌ای را که همچنان در جامعه وجود دارند، به قدرت سیاسی مؤثر تبدیل کند. وقتی سازمان‌های اجتماعی دموکراسی ضعیف می‌شوند برای فهم این وضعیت، تربورن به تغییر ساختار اجتماعی دموکراسی در قرن بیستم توجه می‌کند. دموکراسی توده‌ای در بخش بزرگی از قرن بیستم بر پایه ائتلافی از کارگران صنعتی و کشاورزان خرد، احزاب کارگری، اتحادیه‌های قدرتمند و نهادهای جمعی شکل گرفته بود. این سازمان‌ها فقط ابزارهای انتخاباتی نبودند؛ آنها امکان تبدیل منافع اجتماعی به قدرت سیاسی را فراهم می‌کردند. اما این پایه اجتماعی در دهه‌های اخیر به‌شدت تغییر کرده است. افول صنعت، گسترش اقتصاد خدماتی، پراکنده شدن نیروی کار و افزایش شکل‌های ناپایدار و غیرمتمرکز اشتغال، امکان سازمان‌یابی بر اساس الگوی قدیمی طبقه کارگر را کاهش داده است. در نتیجه، نارضایتی اجتماعی لزوماً به شکل یک نیروی سیاسی منسجم ظاهر نمی‌شود. این نکته برای تربورن اهمیت زیادی دارد. مشکل امروز این نیست که نابرابری از بین رفته یا مردم دیگر نسبت به آن حساس نیستند. برعکس، برابری‌خواهی همچنان در جامعه حضور دارد، اما دیگر به اندازه گذشته سازمان‌یافته نیست. به تعبیر او، برابری‌خواهی مردمی بیش از گذشته به صورت نیرویی پنهان و پراکنده در جامعه وجود دارد و در لحظات بحران می‌تواند به شکل فوران‌های سیاسی و اعتراضی ظاهر شود. در چنین شرایطی، سیاست نیز شکل متفاوتی پیدا می‌کند. بسیج سیاسی دیگر الزاماً از مسیر احزاب توده‌ای و اتحادیه‌های بزرگ عبور نمی‌کند. جنبش‌های اجتماعی جدید، اعتراض‌های خیابانی، جنبش‌های زیست‌محیطی و اشکال متنوع کنش جمعی، در کنار و گاهی در تقابل با نهادهای رسمی سیاست ظاهر می‌شوند. این تحولات هم می‌توانند به شکل‌گیری نیروهای چپ جدید منجر شوند و هم، در شرایطی دیگر، زمینه را برای رشد پوپولیسم راست فراهم کنند. «دموکراسی اخلالگر»؛ سیاست در غیاب سازمان‌های قدیمی اینجاست که مفهوم «دموکراسی اخلالگر» اهمیت پیدا می‌کند. تربورن برای توصیف اشکال جدیدی از بسیج سیاسی از این مفهوم استفاده می‌کند؛ اشکالی که الزاماً بر سازمان‌های سنتی طبقه کارگر استوار نیستند و از دل نارضایتی‌های پراکنده، هویت‌های متکثر و شکل‌های جدید اعتراض پدیدار می‌شوند. این مفهوم را نباید صرفاً دعوتی به اعتراض یا آشوب دانست. مسئله اصلی تربورن، یافتن شکل سیاسی تازه‌ای برای تبدیل نارضایتی‌های پراکنده به نیروی جمعی است. در گذشته، حزب و اتحادیه بخش مهمی از این وظیفه را بر عهده داشتند. امروز، در شرایطی که آن سازمان‌ها تضعیف شده‌اند، هنوز مشخص نیست چه نهادها و شکل‌هایی می‌توانند همان نقش را ایفا کنند. از همین رو، تربورن نه بازگشت ساده‌انگارانه به گذشته را پیشنهاد می‌کند و نه راه‌حل را صرفاً در انقلاب یا بیرون رفتن از نهادهای رسمی سیاسی می‌بیند. جنبش‌های مردمی، اعتراض‌ها و بسیج اجتماعی می‌توانند نقش مهمی داشته باشند، اما این به معنای کنار گذاشتن انتخابات، احزاب و نهادهای قانون‌گذاری نیست. حتی می‌توان رابطه‌ای میان کنش انتخاباتی و کنش‌های خارج از چارچوب انتخابات تصور کرد؛ رابطه‌ای که در آن فشار اجتماعی و مشارکت سیاسی یکدیگر را تقویت کنند. آیا راهی برای خروج از هزارتو وجود دارد؟ شاید ارزش اصلی کتاب تربورن در این باشد که مسئله را در سطحی فراتر از بحران‌های روزمره سیاسی قرار می‌دهد. ظهور پوپولیسم راست، بحران احزاب سوسیال‌دموکرات، افزایش نابرابری و بی‌اعتمادی به نهادهای سیاسی را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از اتفاقات جدا از یکدیگر دانست. همه این پدیده‌ها را می‌توان در چارچوب تغییر رابطه میان سرمایه‌داری، دولت، نیروهای اجتماعی و نهادهای نمایندگی بررسی کرد. اما تربورن در نهایت به بن‌بست مطلق نمی‌رسد. اگر دموکراسی محصول یک ضرورت تاریخی تغییرناپذیر نبوده و از دل مبارزه‌ها، بحران‌ها و شرایط تاریخی مشخص شکل گرفته است، پس شکل کنونی آن نیز مقدر و تغییرناپذیر نیست. همان‌طور که دموکراسی در گذشته نتیجه مبارزه و سازمان‌یابی نیروهای اجتماعی بوده، بازسازی ظرفیت برابری‌خواهانه آن نیز به شکل‌های تازه‌ای از سازمان‌یابی و تخیل سیاسی نیاز دارد. مسئله البته اینجاست که این شکل‌های جدید هنوز به‌طور کامل ساخته نشده‌اند. جامعه از یک سو با نابرابری گسترده مواجه است و از سوی دیگر، نیروهایی که بتوانند این نارضایتی را به قدرت سیاسی پایدار تبدیل کنند، ضعیف‌تر و پراکنده‌تر از گذشته‌اند. به همین دلیل، هزارتوی دموکراسی را نمی‌توان صرفاً با انتخابات بیشتر، اصلاحات فنی یا تغییر چند قانون پشت سر گذاشت. مسئله به بازسازی ظرفیت جامعه برای سازمان‌یابی، منازعه و مداخله جمعی بازمی‌گردد. از این منظر، نابرابری و هزارتوهای دموکراسی بیش از آنکه کتابی درباره شکست دموکراسی باشد، کتابی درباره تناقض‌های درونی آن است. تربورن نشان می‌دهد که دموکراسی می‌تواند همزمان دستاورد مبارزات برابری‌خواهانه باشد و در شرایطی خاص، در خدمت بازتولید نابرابری قرار گیرد. مسئله نه انتخاب میان «دموکراسی» و «سرمایه‌داری» به عنوان دو نظام کاملاً منفک، بلکه فهم رابطه تاریخی و متغیر میان آنهاست. شاید به همین دلیل پرسش نهایی کتاب را نباید این دانست که آیا دموکراسی شکست خورده است یا نه. پرسش مهم‌تر این است که آیا می‌توان دوباره آن نیروی اجتماعی و سیاسی را ایجاد کرد که دموکراسی را از یک مجموعه نهادهای انتخاباتی به عرصه‌ای برای مداخله مؤثر مردم در توزیع قدرت و ثروت تبدیل کند. پاسخ تربورن قطعی نیست و شاید همین ویژگی کتاب را مهم‌تر می‌کند. او نسخه‌ای آماده برای خروج از هزارتو ارائه نمی‌دهد. فقط نشان می‌دهد که دیوارهای این هزارتو چگونه ساخته شده‌اند و چرا مسیرهایی که زمانی برای خروج وجود داشتند، امروز دیگر همان کارکرد گذشته را ندارند. بنابراین، مسئله اصلی پیدا کردن نقشه‌ای تازه برای مسیری است که هنوز پایان آن روشن نیست.