دستی که می‌نویسد
وقتی کلمات می‌توانند حقیقت را هم آشکار و هم مخفی کنند، مسئولیت کسی که چیزی می‌نویسد، می‌خواند یا حکمی صادر می‌کند چیست؟ این یکی از پرسش‌هایی‌ست که در خلال خواندن رمان خطاط ولتر نوشته‌ی پابلو د سانتیس، نویسنده‌ی آرژانتینی، با آن مواجه می‌شویم. پابلو د سانتیس در کتاب‌های دیگرش، مثل چراغ ششم و دانشکده، هم نشان داده که به ماهیت پنهان و تعیّن‌ناپذیر حقیقت علاقه دارد.
د سانتیس در این رمان، داستان جوانی به نام دالسیوس را روایت می کند که شیفته‌ی هنر خطاطی ست. دالسیوس پس از آنکه در نقش منشی دادگاه، حکم اعدام فردی را با مرکب محوشونده می‌نویسد و جان او را نجات می‌دهد، به زندان می‌افتد و بعدتر در نقش کاتب مکاتبات و مسئول بایگانی، به خدمت فیلسوف معروف، وُلتر درمی‌آید. کمی بعد ولتر او را به تولوز می‌فرستد تا درباره‌ی پرونده‌ی ژان کَلَس، پروتستانی که به قتل پسرش متهم شده تحقیق کند. به نظر می‌رسد شواهد کافی برای این روایت غالب وجود ندارد و کَلَس قربانی پیش‌داوری و تعصبات مذهبی شده و روایت مسلط جای حقیقت را گرفته.
از این منظر میشود گفت این رمان تجلی عینی آن چیزی‌ست که هانا آرنت در مقاله‌ی حقیقت و سیاست مطرح می‌کند. آرنت در آن مقاله به حقیقت واقع‌نما، عقیده و ایدئولوژی و تمایز بین این‌ها و نیز دروغ سیاسی اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که وقایع در برابر قدرت آسیب‌پذیرند و شناخت ما از آن‌ها به شواهد، اسناد و امکان حفظ و انتشار روایت‌ها وابسته‌ست. و نهادهای قدرت نه تنها می‌توانند درباره‌ی واقعیت دروغ بگویند، بلکه می‌توانند شرایطی فراهم آورند که حقیقت، امکان حضور در عرصه‌ی عمومی را نداشته باشد.
در ادامه‌ی داستان، دالاسیوس مجموعه‌ای از ماجراهای رازآلود را پشت سر می‌گذارد؛ از رویارویی با انسان‌های ماشینی و دیگر مخلوقات سازنده‌ی نابغه، کِپنر؛ برخورد با دختر کپنر، کلاریسا، زنی که به مجسمه‌ها می‌مانَد؛ و آشنایی با کولم، جلادی که در جریان سرکوب یک شورش سر پدر خودش را بریده بدون اینکه متوجه شده باشد؛ تا مواجهه با شبکه‌ای از نهادهای سیاسی و مذهبی متعصب که اسقف اعظم را زندانی کرده و بدلی مکانیکی از او ساخته‌اند و واقعیات مطلوب خودشان را از زبان اسقف به مردم عرضه می‌کنند، و در پی توطئه-ای هستند تا با استفاده از زبان و رسانه‌ی نوشتار، واقعیت را تحت انقیاد بگیرند و اندیشه‌های روشنگری را از بین ببرند.
وقتی زبان در خدمت نظامی‌ست که می‌خواهد معنا را کنترل کند، دیگر برای بیان یا ثبت واقعیت به کار گرفته نمی‌شود. نوشتار که پیش‌تر رسانه ای خنثی برای انتشار حقیقت بود، دیگر مساوی با دانش، آگاهی و فهمیدن نیست و اعتبار آن به این بستگی دارد که چه کسی آن را تولید کرده، چه کسی آن را می‌خواند و نهادهای قدرت چه خوانشی از آن را مشروع می‌دانند. بنابراین دیگر فقط محتوای نوشته مسئله نیست، مهم این است که چه شرایطی آن را به حقیقت معتبر تبدیل کرده.
به این ترتیب، نهادهای قدرت، واقعیت را از پیش قالب‌گذاری می‌کنند یا بخشی از آن را پنهان می‌کنند و افراد همان را به عنوان تمام واقعیت یا واقعیت حقیقی دریافت می‌کنند و می‌پذیرند. منشأ و اصل واقعیت حذف میشود، بازنمایی و وانموده جای آن را می‌گیرد و معنای نهایی از جای دیگری تعریف میشود. و در نهایت، وانموده از واقعیت، واقعی‌تر میشود. نهاد قدرت، نظامی از واقعیات محدود و وانموده هایش را به افراد عرضه می کند، و همه چیز آنقدر عادی و بدیهی است که کسی در مورد مشروعیت آن سوال نمی پرسد.
در طول داستان می‌بینیم علاوه بر این که محتوای نوشته می‌تواند سرنوشت آدم‌ها را تعیین کند و عامل خشونت باشد، ابزار کتابت، مثل قلم پر و مرکب که ابزار آگاهی بودند هم به سلاح تبدیل می‌شوند. و یکی از مسائلی که در جهان این رمان به چشم می‌آید عادی‌بودن خشونت و عادی‌سازی آن توسط نهادهای قدرت، و انفعال آدم‌ها در برابر عوامل این مسئله و نیز در برابر عواطف انسانی است. از خاطرات کولم و سرهایی که بریده، تا مرگ و میر و قتل‌هایی که جلوی چشم راوی اتفاق می‌افتند یا خودش عامل آنهاست. حتی نثر رمان هم سعی دارد با به کارگیری جملات کوتاه وتلگرافیک و بدون آب و تاب و پیچیدگی، از بار عاطفی این صحنه‌ها کم کند و خشونت را عادی جلوه می‌دهد. به نظر می‌رسد به مرور دایره‌ی تفکر آدم‌ها توسط نهاد قدرت محدود شده و از زندگی و عاطفه تهی شده‌اند و زندگی دیگر زیست نمی‌شود، بلکه صرفاً اجرا میشود. و حتی وقتی خودشان هدف خشونت قرار می‌گیرند مقاومتی نمی‌کنند و سرسپرده و تسلیم سرنوشت‌اند.
نثر د سانتس در این رمان ساده، کم‌آرایه و بدون پیچیدگی‌ست و ضرباهنگ تندی دارد، به این ترتیب همه‌چیز در خدمت ماجراست و بر مضمون اصلی متمرکز است تا خواننده را به تأمل در مورد مسئولیت اخلاقی زبان وادارد و با این پرسش‌ها مواجه کند: چه کسی می‌تواند در مورد حقیقت داوری کند، مشروعیت بخشیدن به حقایق بر عهده‌ی کیست، و مسئولیت انسان در برابر افشای حقیقت چیست.