سویسال؛ سوسیالیستِ فمنیست

سوگی سویسال از دید عموم متخصصان یکی از نویسندگان پیش‌رو در «ادبیات مدرن» ترکیه محسوب می‌شود. اغلب آثار او – از جمله عمه‌رزا - در قالب «نوولا» نوشته شده‌اند، چرا که از دید او مناسب‌ترین قالب برای ادبیات مدرن همانا قالب نوولا است. زیر ایستای فرهنگی عمده‌ی آثار سویسال؛ اعم از روایی و غیرروایی نظیر خاطرات زندان و سفرنامه‌ی تبعید و نامه‌نگاری‌ها و یادداشت‌ها و ...، دو ویژگی بنیادین دارد: از سویی او در حکم یک نویسنده‌ی سوسیالیست به «مسائل اجتماعی» توجه ویژه دارد – به دیگر سخن موضوع در تک تک آثار سویسال مسائل اجتماعی است، و از سوی دیگر دغدغه‌ی اصلی او در حکم یک نویسنده‌ی فمنیست «مصائب زنان» است – به دیگر سخن مضمون در تک تک آثار سویسال مصائب زنان است. از همین‌جاست که سبک ادبی او «رئالیسم اجتماعی» است: او به اصول و اساس این سبک ادبی در تمامی آثار خود در معنای دقیق کلمه وفادار است. به تحقیق می‌توان گفت که کنش‌گر اصلی بدون استثناء در تمامی آثار سویسال زنی است «گرفتار قواعد و قیود جامعه‌ی مردسالار باورمند». این مساله در نوولای عمه رزا که در بستر شرایط جنگی روایت می‌شود، حالتی حاد می‌یابد؛ عمه رزا زنی مستعد و مستقل است که در خانواده و مدرسه و محیط کار و فضاهای عمومی جامعه‌ی مردسالار باورمند، خسته، فرسوده، و به تبع این‌ها دچار زوال می‌شود. منتقدان، عمه رزا را مهم‌ترین اثر سویسال می‌خوانند. از دید منتقدان قلم سویسال و ذیل این لحن و بیان او در عام‌ترین تعبیر آن، سه ویژگی عمده‌ دارد که هر سه در همین نوولای عمه رزا است که قوام و صلابت می‌یابد. یک این‌که، آثار او به اصطلاح اوتوبیوگرافیک است، منبع او برای نوشتن زندگی شخصی و زیست‌بوم پیرامون اوست؛ چنان‌که عمه رزا به اقرار خود او با الهام از زندگی واقعی خاله‌ی او یعنی راسل نوشته شده است. دو دیگر این‌که، اغلب آثار او روان‌شناختی است، دغدغه‌ی او برای نوشتن روان زنانه است؛ چنان‌که او در عمه رزا هم نظیر دیگر آثار خود در پی برملاساختن الگوها و کهن‌الگوهایی است که از دید روان‌کاوان در واقع برساخت‌های فرهنگی هستند در حالی که اگزیستانس‌های طبیعی می‌نمایند، به بیانی دیگر، همین الگوها و کهن‌الگوها هستند که به‌اتفاق جنسیت یعنی تفاوت‌های جعلی فرهنگی زن و مرد را برمی‌سازند و جای جنس یعنی تفاوت‌های واقعی طبیعی زن و مرد می‌نشانند تا بنیان مردسالاری بنیاد گرفته و بقای خود را تضمین کند. و سه دیگر این‌که، لحن و بیان در اغلب آثار او آیرونیک است، متن او سرشار از طعنه و کنایه است اما به دور از ثقیل‌گویی‌های رایج در سبک نوشتاری او؛ چنان‌که عمه رزا لحنی کودکانه اما در عین حال فلسفی دارد، مصداق سهل ممتنع در بیان ادبی و زیباشناسی صمیمیت در بیان فلسفی، باید افزود که سویسال از این راه در پی آن است که قواعد به اصطلاح مردانه‌ی گفتار و نوشتار را به چالش کشیده و عدم بهره‌مندی آن از بسندگی و سادگی و صراحت و صداقت و از این دست را برملا کرده و به لطف این افشاء کند که مردسالاری حتا از این طریق هم در پی تقویت مبانی فرهنگی خود است.