در جست‌وجوی حافظه، در میانه‌ی انقلاب

رمان چریک را می‌توان در نخستین نگاه روایتی از انقلاب 1357 دانست، اما چنین خوانشی تنها سطح آشکار اثر را در بر می‌گیرد. آن‌چه این رمان را از بسیاری از آثار داستانی مرتبط با انقلاب متمایز می‌کند، تغییر نقطه‌ی ثقل روایت است؛ انقلاب در این‌جا نه از منظر کنشگران سیاسی، بلکه از چشم زنی سالخورده روایت می‌شود که نه در پی تغییر جهان، بلکه در پی حفظ آخرین رشته‌های پیوند خانوادگی است. همین جابه‌جایی کانون روایت، مهم‌ترین دستاورد رمان است. چریک تاریخ را از خیابان به خانه، و از ایدئولوژی به حافظه منتقل می‌کند.
همدم، شخصیت اصلی رمان، برخلاف انتظار مخاطب، نه قهرمان است و نه ضدقهرمان. او حتی ناظر منفعل هم نیست. دغدغه‌اش نه سقوط حکومت است و نه پیروزی انقلاب؛ او تنها می‌خواهد پیش از آن‌که حافظه‌اش را از دست بدهد، پسر و عروس گمشده‌اش را پیدا کند و سرپرستی نوه‌اش را به آنان بسپارد. این هدف ساده، به تدریج او را به دل مهم‌ترین رخدادهای سیاسی سال 1357 می‌کشاند. بدین ترتیب، تاریخ نه به عنوان انتخاب شخصیت، بلکه به عنوان نیرویی گریزناپذیر وارد زندگی او می‌شود. این شیوه، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ساختاری رمان است؛ زیرا نویسنده از تبدیل شخصیت به ابزار بیان دیدگاه سیاسی خود پرهیز می‌کند و اجازه می‌دهد رویدادهای تاریخی به صورت طبیعی وارد مسیر جست‌وجوی او شوند.
بزرگ‌ترین امتیاز رمان، انتخاب بیماری فراموشی به عنوان هسته‌ی تماتیک آن است. آلزایمر در این اثر صرفاً یک بیماری نیست؛ استعاره‌ای است از جامعه‌ای که در آستانه‌ی دگرگونی، گذشته‌ی خود را از دست می‌دهد. همدم برای حفظ حافظه‌ی شخصی خود می‌جنگد، در حالی که جامعه پیرامونش نیز در حال از دست دادن حافظه‌ی تاریخی خویش است. از این منظر، سفر او به تهران فقط سفری جغرافیایی نیست؛ تلاشی است برای نجات گذشته پیش از آنکه فراموشی بر همه‌چیز غلبه کند. این هم‌نشینی میان حافظه‌ی فردی و حافظه‌ی جمعی، یکی از لایه‌های معنایی موفق رمان است.
در کنار این مضمون، رمان از یک ساختار زمانی دوگانه نیز بهره می‌برد. گذشته‌ی همدم در ایل قشقایی، عشق نافرجامش به یحیی و واقعه‌ی کشته شدن پدرش، صرفاً پیشینه‌ای برای شخصیت نیست؛ این گذشته مدام به اکنون نفوذ می‌کند و تصمیم‌های او را شکل می‌دهد. گذشته در چریک هیچ‌گاه پایان نمی‌یابد، بلکه همچون زخمی کهنه در اکنون زندگی شخصیت‌ها جریان دارد. نویسنده با پیوند دادن سیاست رضاشاه در تخته‌قاپو و فروپاشی ساختار ایلی با انقلاب 1357، نوعی تداوم تاریخی را ترسیم می‌کند که در بسیاری از رمان‌های معاصر کمتر دیده می‌شود.
از منظر شخصیت‌پردازی نیز رمان انتخابی هوشمندانه دارد. معمولاً در ادبیات انقلاب، شخصیت‌های اصلی جوان، آرمان‌خواه و فعال سیاسی‌اند؛ اما اینجا پیرزنی شصت‌ساله محور روایت است. همین انتخاب سبب می‌شود بسیاری از کلیشه‌های رایج ادبیات سیاسی کنار گذاشته شود. همدم نه زبان ایدئولوژی را می‌شناسد و نه علاقه‌ای به آن دارد. او جهان را با معیار خانواده، عشق و داغ فرزند می‌سنجد. در نتیجه، مخاطب نیز ناچار است به جای داوری درباره‌ی جریان‌های سیاسی، پیامدهای انسانی آن‌ها را ببیند.
یکی دیگر از نقاط قوت رمان، پرهیز آن از تقسیم‌بندی ساده‌ی خیر و شر است. سازمان مجاهدین خلق در روایت نه اسطوره می‌شود و نه صرفاً هیولایی سیاسی. نویسنده به یکی از تلخ‌ترین فصل‌های تاریخ این سازمان، یعنی تصفیه‌های درون‌سازمانی سال 1354، اشاره می‌کند و قتل علیرضا را در همین بستر قرار می‌دهد؛ اما روایت بیش از آنکه در پی صدور حکم تاریخی باشد، بر ویرانی خانواده تمرکز می‌کند. حتی ساواک نیز صرفاً به عنوان نیروی شر مطلق تصویر نمی‌شود؛ حضور آن بخشی از واقعیت تاریخی است که شخصیت‌ها ناچارند در دل آن زندگی کنند. این خویشتنداری روایی، ارزش اثر را افزایش داده است.
با این حال، رمان در همه‌ی بخش‌ها به یک اندازه موفق نیست. گاه تراکم رخدادهای تاریخی به اندازه‌ای زیاد می‌شود که حرکت طبیعی روایت را کند می‌کند. اعتراض‌های جشن هنر شیراز، تظاهرات تهران، زندان‌های سیاسی، خانه‌های تیمی، فرار سربازان از پادگان و روزهای منتهی به پیروزی انقلاب، همگی در فاصله‌ای کوتاه وارد داستان می‌شوند. این انباشت رویدادها گاه این احساس را ایجاد می‌کند که نویسنده می‌خواهد مهم‌ترین وقایع شش ماه پایانی حکومت پهلوی را یکجا در رمان ثبت کند. در نتیجه، برخی صحنه‌ها فرصت کافی برای بسط دراماتیک پیدا نمی‌کنند و بیشتر کارکرد اطلاع‌رسانی می‌یابند.
شخصیت یحیی نیز با وجود جذابیت بالقوه، می‌توانست حضوری پیچیده‌تر داشته باشد. او هم پزشک برجسته است، هم عاشق قدیمی همدم، هم راهنمای سفر، هم حلقه‌ی اتصال گذشته و حال. این کارکردهای متعدد، گاه شخصیت را بیش از اندازه در خدمت پیشبرد روایت قرار می‌دهد و از استقلال روان‌شناختی او می‌کاهد. اگر نویسنده مجال بیشتری برای نمایش کشمکش‌های درونی یحیی فراهم می‌کرد، رابطه‌ی او و همدم می‌توانست به یکی از ماندگارترین خطوط عاطفی رمان تبدیل شود.
پایان‌بندی اثر نیز از تلخ‌ترین بخش‌های آن است. مرگ شهرزاد درست در آستانه‌ی آزادی مادرش، پایانی است که هرگونه امید به ترمیم خانواده را از میان می‌برد. این پایان از نظر ساختاری با منطق تراژیک رمان هماهنگ است، اما ممکن است برای برخی مخاطبان بیش از حد تقدیرگرایانه به نظر برسد؛ زیرا پس از زنجیره‌ای از فقدان‌ها، آخرین امکان رستگاری نیز از شخصیت‌ها گرفته می‌شود. با این حال، همین تلخی، مضمون اصلی اثر را تکمیل می‌کند: تاریخ، بیش از آنکه پیروزی یا شکست ایدئولوژی‌ها باشد، مجموعه‌ای از فقدان‌های انسانی است.
از نظر زبان نیز چریک به دام شعارزدگی نمی‌افتد. نویسنده زبان را ساده، شفاف و متناسب با جهان شخصیت‌ها نگه می‌دارد. مهم‌تر از آن، در روایت وقایع حساس تاریخی از لحن خطابه‌ای فاصله می‌گیرد؛ تصمیمی که به باورپذیری اثر کمک کرده است.
در مجموع، چریک را باید رمانی درباره‌ی حافظه دانست، نه صرفاً درباره‌ی انقلاب. انقلاب در این اثر صحنه‌ای است که بر آن، نمایش فراموشی، عشق ناکام، فروپاشی خانواده و جست‌وجوی هویت اجرا می‌شود. ارزش اصلی رمان نیز دقیقاً در همین جابه‌جایی نهفته است؛ اینکه تاریخ را نه از منظر فاتحان و شکست‌خوردگان، بلکه از نگاه کسانی روایت می‌کند که بزرگ‌ترین دغدغه‌شان حفظ عزیزانشان است. شاید به همین دلیل، پس از پایان کتاب، آنچه بیش از همه در ذهن می‌ماند نه شعارهای خیابان، بلکه تصویر پیرزنی است که می‌داند به‌زودی همه‌چیز را فراموش خواهد کرد و با این حال، آخرین توان خود را صرف آن می‌کند که پیش از فراموشی، خانواده‌اش را یک‌بار دیگر کنار هم ببیند. این نگاه انسانی، چریک را به یکی از رمان‌های قابل توجه در بازنمایی سال‌های منتهی به انقلاب تبدیل می‌کند.