سیدمحمد اشرفی‌شیرازی

کم‌تر کسی را می‌توان یافت که تنها به مدد نیروی سخن‌وری‌اش هزاران نفر را پای منبر بنشاند و مناظره‌هایش حتی تا دهه‌ها بعد نیز خوانده و نقل شود. سید محمد اشرفی شیرازی، مشهور به سلطان‌الواعظین، از برجسته‌ترین خطیبان و عالمان شیعه در سده‌ی چهاردهم هجری بود؛ مردی که نامش بیش از هر چیز با گفت‌وگو، استدلال و قدرت بیان گره خورده است. او که در شیراز چشم به جهان گشود از همان سال‌های جوانی به تحصیل علوم دینی پرداخت و استعداد کم‌نظیرش در خطابه و تسلطش بر منابع اسلامی، خیلی زود از او واعظی مشهور ساخت. شهرت جهانی او اما بیش از همه مدیون مناظره‌های او در شهر پیشاور هند است. این گفت‌وگوها که با جمعی از دانشمندان اهل سنت برگزار شد، بعدها در کتاب مشهور شب‌های پیشاور گرد آمد. اما همین سفرهای فراوانش برای مناظره به شهرهای ایران، عراق، هند و دیگر سرزمین‌های اسلامی، فرصتی فراهم آورد تا او با دقتی مثال‌زدنی به آدم‌ها، طبیعت، شهرها و آداب زندگی نگاه کند و آن‌چه که دیده را با نثری زنده و روان بنویسد. از این منظر سفرنامه‌های او وجه دیگری از شخصیت‌اش را پیش چشم ما آشکار می‌کنند؛ نویسنده‌ای که از مشاهده لذت می‌برد و جزئیات را با کنجکاوی و حساسیتی کم‌نظیر به خاطر می‌سپرد. به این معنا، سفرنامه‌های او تنها گزارشی از یک سفر نیست، بلکه سندی از جغرافیا، فرهنگ و شیوه‌ی زندگی مردمان روزگاری است که به گذشته‌ها پیوسته‌اند.